37 C
Phnom Penh

ប្រាសាទ​លើ​​​កំពូល​​​ភ្នំ

ដោយ ឌឹ ខេមបូឌា ដេលី

បទវិភាគ

អ្នក​និពន្ធ​ ចន ប៊ឺចេស ស្រាវ​ជ្រាវ​ប្រវត្តិ​ប្រាសាទព្រះវិហារ​

​​​ពីដើម​ដំបូង​ ប្រាសាទនេះ​មាន​ន័យ​យ៉ាង​ពិសេស។

ហេតុអ្វី​​​​បាន​​​ជា​​​មនុស្ស​សាងសង់​ប្រាសាទ​នេះ​នៅ​លើ​កំពូល​ភ្នំ ដែល​មាន​អាយុកាល​ជាង​១ពាន់​ឆ្នាំ​ បន្ទាប់ពី​រចនាសម្ព័ន្ធ​ដំបូង​ត្រូវ​បានសាងសង់​ នៅតែ​ពិបាកឡើង​និង​ប្រើ​ពេល​យូរ​ទម្រាំ​នឹង​ទៅ​ដល់​?

​ប្រាសាទ​នោះ​ដែល​ប្រើ​សម្រាប់​ការ​បួងសួង​និង​សមាធិ​ បាន​ជំពាក់​វាក់​​វិន​នឹង​សង្គ្រាម​​​​​ព្រំដែន​។ នៅពេល​ដែល​ស្តេច​ខ្មែរ​នាំយក​បំណែក​ថ្ម​មួយ​ដុំ​ដែល​តំណាង​​ទេវៈ​​​​នៅ​លើ​ភ្នំ​ដ៏​ចោត​នា​សតវត្សរ៍​​​​ទី​៩ តំបន់​ទាំង​មូល​ជាផ្នែក​នៃ​អាណាចក្រ​ខ្មែរ​។

ប៉ុន្តែ អ្វីដែល​សៀវភៅ​របស់​លោក​ ចន ប៊ឺចេស​ ដែលមាន​ចំណង​ជើង​ថា “ប្រាសាទ​កប់​ក្នុងពពក​” បញ្ជាក់​យ៉ាង​ច្បាស់​ចាប់ពី​ទំព័រ​ទី១​ គឺថា សព្វ​ថ្ងៃ​នេះ​ ក៏ដូច​ជា​១០០០ឆ្នាំ​មុន​ដែរ​ ព្រះវិហារ​នៅតែ​អស្ចារ្យ​។

ទាហាន​ក​ម្ពុជា​ឈរ​មើល​ពី​ច្រាំង​ចោត​នៅលើ​ខ្នង​ភ្នំ​ដងរែក​ នៅឯ​បរិវេណ​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ ក្នុង​ឆ្នាំ​២០០៩​។ រូបថតៈ Reuters
ទាហាន​ក​ម្ពុជា​ឈរ​មើល​ពី​ច្រាំង​ចោត​នៅលើ​ខ្នង​ភ្នំ​ដងរែក​ នៅឯ​បរិវេណ​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ ក្នុង​ឆ្នាំ​២០០៩​។ រូបថតៈ Reuters

អ្នក​និពន្ធ​រូបនេះ​សរសេរ​នៅ​ក្នុង​សៀវភៅ​ដែល​ចេញ​ផ្សាយ​ថ្មីៗនេះ​ដោយ​ រីវើប៊ុក នៅ​ក្រុង​បាងកក​ថា “វាជា​ការ​ធ្វើ​ដំណើរ​បែប​សាសនា​”។

អ្នក​និពន្ធ​រូបនេះ​សរសេរ​អំពី​ការ​ឡើង​​​ប្រាសាទ​​​​ដោយ​ប្រើ​រយៈពេល​យូរ​ថា “ការ​ឡើង​ទៅ​ឋាន​សួគ៌​មិន​មែន​ជាការ​ងាយ​ស្រួល​ទេ​ ប៉ុន្តែ នៅឯ​ព្រះវិហារ​លោកអ្នក​ទទួល​ការ​ជួយ​ពី​អ្នក​បើក​ម៉ូតូ​។ លោកអ្នក​អង្គុយ​នៅ​ខាង​ក្រោយ​អ្នក​បើក​ម៉ូតូ​…. មុន​នឹង​លោក​អ្នក​ដឹង​នោះ​ ផ្លូវ​​បត់​បែនកោង​យ៉ាង​ខ្លាំង​​​​ហើយ​​​មាន​​​​ជម្រាល​ចោតគួរ​ឲ្យ​ព្រឺព្រួច។

​ប៉ុន្តែ អ្នក​រត់​ម៉ូតូឌុប​អាច​ដឹកអ្នក​មកដល់​ត្រឹម​តែទី​នេះ គឺគេ​ត្រូវ​ដើរ​ចម្ងាយ​៨០០​ម៉ែត្រ​ដើម្បី​ទៅ​ដល់​រចនាសម្ពន្ធ​សំខាន់ នៅលើ​ភ្នំ​កម្ពស់​៥២០​ម៉ែត្រដែល​មើល​​ឃើញប្រទេស​កម្ពុជា​នៅ​ទិស​ខាង​ត្បូង​និង​ប្រទេសថៃ​នៅ​ទិស​ខាង​ជើង។

លោក ប៊ឺចេស បាន​និយាយ​ក្នុង​កិច្ច​សម្ភាស​ថា រយៈពេល​ជាង​៥០​ឆ្នាំ​កន្លង​មក​នេះ​ ទីតាំង​យុទ្ធ​​​សាស្ត្រ​​​​របស់​ប្រាសាទ​នាំឆ្ពោះ​​​ទៅ​កាន់​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​​​​​​​​​​​​​ដែល​ជាប់​ទាក់ទង​នឹង​ជម្លោះ​ប្រដាប់​អាវុធ​ជាច្រើន​លើក​ច្រើន​សា​រវាង​ប្រទេសទាំងពីរ​ ដោយ​ធ្វើ​ឲ្យ​ប្រាសាទ​នេះ​ក្លាយជា​និមិត្តរូប​នៃ​ឯកភាព​ជាតិ​។

អ្នក​និពន្ធ​រូប​នេះ​បាន​និយាយ​ថា “មិន​មាន​ជន​ជាតិ​ខ្មែរ​ណា​ម្នាក់​ដែល​ថា មិន​ឮឈ្មោះ​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​នោះ​ទេ​ ពោលគឺ​គេគ្រប់​គ្នា​ស្គាល់​ប្រាសាទ​នេះ​ គេគ្រប់​គ្នា​ដឹង​ថា វាជា​ប្រាសាទ​ខ្មែរ​ ហើយ​ពួកគេ​មាន​មោទនភាព​យ៉ាង​ខ្លាំង​ចំពោះ​ប្រាសាទ​នេះ​”។

នៅក្នុង​សៀវភៅ​ លោក ប៊ឺចេស ពន្យល់​អំពី​ប្រវត្តិ​នៃ​ប្រាសាទ​និង​ជា​ពិសេស​ព្រឹត្តិការណ៍​ទាំង​ឡាយ​កាលពី​១០០​ឆ្នាំ​កន្លង​មក​នេះ​ ដែល​រួម​បញ្ចូល​ប្រាសាទ​នេះ​ពីរដង​ជា​ប្រធាន​បទ​នៃ​ក្តី​ក្តាំ​នៅឯ​តុលាការ​យុត្តិធម៌​អន្តរជាតិ​។

ជាអ្នក​កាសែត​សរសេរ​ឲ្យ​ វ៉ាស៊ីនតោន​ប៉ុស្តិ៍ ដំបូង​លោក​មក​លេង​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​ក្នុងឆ្នាំ​១៩៧៤​ ក្នុងខណៈដែល​សង្គ្រាម​ស៊ីវិល​កំពុង​តែ​ផ្ទុះ​ឡើង​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​ ហើយ​ទាហាន​សាធារណរដ្ឋ​របស់​សេនាប្រមុខ​ លន់ នល់​ កំពុង​វាយ​ប្រហារ​ខ្មែរ​ក្រហម​។

កងទ័ព​សាធារណរដ្ឋខ្មែរ​រស់​នៅ​លើ​កំពូល​ភ្នំ​ជាមួយ​គ្រួសារ​របស់​គេ​ ហើយ​ដូច​ជា​ឃើញ​នៅ​ក្នុង​រូបថត​នៅ​ក្នុង​សៀវភៅ​នេះ​ ថែម​ទាំង​បាន​សង់​សាលា​មួយ​ខ្នង​សម្រាប់​កូន​ចៅ​គេ​រៀន​សូត្រ​ ហើយ​បង្កើត​ច្បារ​ដំាដំណាំ​មួយ​កន្លែង​។

លោក ប៊ឺចេស​ បាន​និយាយ​ក្នុងបទ​សម្ភាស​កាលពី​ដើម​ខែ​នេះ​ថា “ពីឆ្នាំ​១៩៧០​ដល់​ឆ្នាំ​១៩៧៥​ សាធារណរដ្ឋ​ខ្មែរ​បាន​កាន់​កាប់​ប្រាសាទ​នេះ​។ តាមពិត​ទៅ ​ប្រាសាទ​នេះ​ជា​ទីតាំង​ចុង​ក្រោយ​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​ដែល​ធ្លាក់​ចូល​ក្នុង​​​កណ្តាប់​ដៃ​ខ្មែរ​ក្រហម​ ប្រហែល​ជា​ប្រាំ​ ឬប្រាំមួយ​សប្តាហ៍បន្ទាប់ពី​ការ​ដួល​រលំ​នៃ​ក្រុង​ភ្នំពេញ​កាល​ពី​ថ្ងៃទី​១៧ ខែមេសា​ ឆ្នាំ​១៩៧៥​។ សាធារណ​​​រដ្ឋ​​​ខ្មែរ​​​​បាន​កាន់​កាប់​​​ព្រះវិហារ​ប្រាំ​សប្តាហ៍​មក​ទៀត​​”។

ថ្មីៗកន្លង​ទៅ​នេះ​ ការ​ប៉ះទង្គិច​គ្នា​រវាង​ទាហាន​ថៃ​និង​ទាហាន​កម្ពុជា​ក្នុង​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ​២០០០​ និង​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ​២០១០​ ដែល​នាំ​ឲ្យ​មាន​ការ​ប្រយុទ្ធ​គ្នា​ដោយ​អាវុធ​ និង​ស្លាប់​ ធ្វើ​ឲ្យ​ប្រាសាទ​នេះ​ឃ្លាត​ឆ្ងាយ​ពី​គោល​បំណង​ដើម​របស់​ខ្លួន​គឺ​ជា​ទីសក្ការបូជា​។​

លោក ប៊ឺចេស សរសេរថា ទោះ​បីជា​ការ​សរសេរ​ដំបូង​ទាក់​ទង​នឹង​ព្រះវិហារ​មាន​ចុះ​កាល​បរិច្ឆេទពីដើម​សតវត្សរ៍ទី​៩​ ដោយ​មាន​សិលាចារឹក​ ដែល​និយាយ​ថា បុត្រា​ព្រះ​​​បាទ​​​ជ័យ​វរ្ម័ន​ទី​២​បាន​យក​ថ្ម​សក្ការ​បូជាមួយ​ផ្ទាំង​ទៅ​កាន់​ភ្នំ​នោះ​ គេ​ជឿ​ថា​​​មាន​ប្រាសាទ​ហិណ្ឌូ​តូច​មួយ​នៅ​ទីនោះ​រួច​ទៅ​ហើយ​។

អ្នក​និពន្ធ​រូបនេះ​បាន​សរសេរ​ថា “ប្រហែល​មាន​ប្រាសាទ​មួយ​ដ៏​តូច​ច្រឡឹង​នៅចំ​កំពូល​ភ្នំ​ ហើយ​កសាង​អំពី​ឈើ​ដោយ​បញ្ជាក់​ថា ស្លាក​ស្នាម​នៃ​ប្រាសាទ​នោះ​តាំង​ពី​ពេល​នោះ​មក​​បាន​បាត់​អស់​”។​

ទាហាន​កម្ពុជា​ដើរ​ល្បាត​តាម​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​ក្នុង​ឆ្នាំ​២០០៨​។  រូបថតៈ Reuters
ទាហាន​កម្ពុជា​ដើរ​ល្បាត​តាម​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​ក្នុង​ឆ្នាំ​២០០៨​។ រូបថតៈ Reuters

ជាទីសក្ការ​​​បូជា​​​​ផ្នែក​សាសនា​ដែល​ឧទ្ទិស​​​​ចំពោះ​ព្រះសិវៈ​ គេជឿថា ស្តេច​ខ្មែរ​ជាច្រើន​អង្គបាន​កសាង​​​​រចនាសម្ព័ន្ធ​នៅ​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ ដែល​តភ្ជាប់​តាម​ផ្លូវថ្នល់​ទៅកាន់​រាជធានី​អង្គរ​ ដែល​​​ស្ថិត​​​នៅ​ក្នុង​ខេត្ត​សៀមរាប​នាបច្ចុប្បន្ននេះ​។​ ប៉ុន្តែ មាន​ការកត់​សម្គាល់​ឥឡូវនេះ​ថា ប្រាសាទ​នេះ​ត្រូវ​បាន​កសាង​ឡើង​ក្នុង​រជ្ជកាល​ព្រះ​​​បាទ​​​​សុរិយាវរ្ម័ន​ទី១ នាដើម​សតវត្សរ៍​ទី​១១​។

លោក​ ប៊ឺចេស បាន​សរសេរ​ថា ចាប់​តាំង​ពី​ភ្នំនានា​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​ស្រទាប់​ថ្មី​ត្រួត​លើ​គ្នា​ អ្នក​​​ស្ថាបនា​​​ដែល​បញ្ជូន​ដោយ​ព្រះមហាក្សត្រ​​បាន​រក​ឃើញ​ថ្ម​ទាំង​ឡាយ​នៅ​លើ​ទីតាំង​នោះ​។ ថ្មពណ៌លឿង​ដោយមាន​ដុំក្រហមៗ​ ដែល​មាន​អាយុកាល​១៤០លាន​ឆ្នាំ​មុន ​បាន​ក្លាយ​ជា​សម្ភារ​សំខាន់​របស់​ជាង​កំបោរ​”។​

អ្នក​សាងសង់​បាន​បង្កើត​ច្រក​ចូល​ប្រវែង​៨០០​ម៉ែត្រ​តាម​គោបុរ​ទាំង​ប្រាំ​។ រចនា​សម្ពន្ធ​នៅឯ​កំពូល​រួមមាន​តួប្រាសាទ​មួយ​ដែល​បាក់​ស្រុត​ក្លាយ​ជា​គំនរ​ថ្ម​ ដែល​ត្រូវ​បាន​បំផ្លាញ​ទាំង​ស្រុង ដែល​គេ​ជឿជាក់​ថា តួ​ប្រាសាទ​នេះ​ត្រូវ​បាន​បំផ្លាញ​ចោល​ដោយ​ចេតនា​ជាច្រើន​ទសវត្សរ៍​ទៅ​ហើយ​។

លោក​ ប៊ឺចេស សរសេរ​ថា អ្វី​ដែល​បាន​កើត​ឡើង​នៅឯ​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​ ពេល​ដែល​ស្តេច​ខ្មែរ​ចាក​ចេញ​ពី​អង្គរ​ហើយ​ផ្លាស់​រាជធានី​ នៅ​ស្រពិច​ស្រពិល​នៅឡើយ​។

លោក​ ប៊ឺចេស សរសេរ​ថា “អ្វីដែល​យើង​ដឹង​គឺថា ក្នុង​ពេល​ដែល​សតវត្សរ៍​ទី​១៩ជិត​ចប់ ប្រាសាទ​នេះ​គឺជា​ប្រាសាទ​បែក​បាក់​ដែល​គ្មាន​ការ​ថែទាំ​…. ដំរីព្រៃ​រកចំណីស៊ី​នៅលើ​បរិវេណនោះ​។ ស្មៅ​ដុះ​ទ្រុបទ្រុល​ចេញ​ពី​ក្រហែង​ថ្ម​។ ជួន​កាលអ្នក​ស្រុក​ពីរបី​នាក់​មក​ធ្វើ​ពិធី​សែន​ព្រេន​បែប​សាសនា។ អ្នក​ជីក​រក​វត្ថុ​បុរាណ​បាន​មក​ទីនេះ​ដើម្បី​រកអ្វី​ដែល​គេចង់​បាន​ ប៉ុន្តែ ពួកគេ​ស្ទើរ​តែ​មិន​ដឹង​ថា ព្រះវិហារ​នៅ​មាន​នៅឡើយ​ទេ​”។

ប្រាសាទ​នេះ​ស្ទើរ​តែ​មិន​មាន​ផ្លូវ​ចូល​ទៅ​ដល់​។

នៅ​ខែសីហា​ឆ្នាំ​១៨៦៣ ព្រះ​មហាក្សត្រ​ នរោត្តម ដែល​បាន​ឡើង​សោយរាជ្យ​បល័្លង្កដោយ​មាន​ការ​គាំទ្រ​ផ្នែក​យោធា​ពីសៀម បាន​ចុះ​ហត្ថលេខា​លើ​សន្ធិសញ្ញា​អាណាព្យាបាល​ជាមួយ​ប្រទេស​បារាំង​ដើម្បី​ជា​មធ្យោបាយ​ទប់​ស្កាត់​ការ​គ្រប់​គ្រង​របស់​សៀម​មក​លើ​កម្ពុជា​។​​

អ្នក​ស្រាវ​ជ្រាវ​ជន​ជាតិ​បារាំង​ខ្នះខ្នែង​ស្រាវជ្រាវ​រក​សំណល់​នៃ​អាណាចក្រ​ដ៏មាន​ឥទ្ធិពល​។ ពួកគេ​ចាប់​ផ្តើម​សិក្សា​អំពី​ប្រាសាទ​អង្គរ​ ហើយ​ធ្វើ​គម្រោង​ជុសជុល​ឡើង​វិញ​ ទោះបី​ជា​មិន​មាន​អំណាច​នៅឯ​អង្គរ​ក៏ដោយ​ ក្នុង​ខណៈ​ដែល​ខេត្ត​និង​បណ្តា​ខេត្ត​ភាគ​ពាយព្យ​ដទៃទៀត​បាន​ស្ថិត​ក្រោម​ការ​ត្រួតត្រា​​របស់​ប្រទេស​សៀម​ចាប់តាំងពី​សតវត្សរ៍​ទី​១៨​មក​ម្លេ៉ះ​។

ភ្លាម​នោះ​ក្រុម​អ្នក​ស្រាវជ្រាវដឹង​ថា មាន​ប្រាសាទ​សំខាន់ៗ​ផង​ដែរ​ឆ្ងាយ​ពី​អង្គរ​។​ បុរស​ជន​ជាតិ​បារាំង​ទី​១​ដែល​មក​ដល់​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​មុន​គេ​ប្រហែល​ឆ្នាំ​១៨៨៣​ គឺ​ភាសា​វិទូ​ អុីស៊ាន​ អៃម៉ូញ៉េ ​ដែល​ធ្វើ​ដំណើរ​ទូទាំង​ប្រទេស​ដើម្បី​ធ្វើ​សារពើ​ភណ្ឌលើ​ប្រាសាទ​នានា​ និង​ផ្តិត​យក​សិលា​ចារឹក​ បន្ទាប់​មក​ទៀតគឺ អុីស៊ាន​ លូណេ ដឺ ឡាហ្សង់​គ្យែរ ក្នុង​ខែ​មីនា​ ឆ្នាំ​១៩០៥។ មន្ត្រី​យោធា​បារាំង និង​ជាអ្នក​គូរ​ប្លង់​បាន​គូរ​គម្រោង​ជាក់​លាក់​យ៉ាង​ខ្លាំង​ចំពោះ​ទីតាំង​និង​អគារ​នានា​។ អ្នក​គូរប្លង់​រូបនេះ​ថែម​ទាំង​បាន​គូ​រពីដី​និងទិដ្ឋភាព​​ពី​លើ​នៃ​ប្រាសាទ​ព្រះ​វិហារ។

លោក ប៊ឺចេស សរសេរ​ថា “រូបភាព​ត្រូវ​បាន​ផលិត​ឡើង​វិញ​ម្តង​ហើយ​ម្តង​ទៀត​ រួមមាន​នៅលើ​ក្រដាសប្រាក់​កម្ពុជា​សម័យ​ទំនើប​។ រូបថត​​ពីលើ​អាកាស​គ្រាន់​តែ​មិនអាច​ប្រៀបធៀប​គ្នា​បាន​ទេ​។ ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​ទេសចរ​ជនជាតិ​បារាំង​ទី៣​ គឺជា​វិចិត្រ​ករ​ អ្នក​និពន្ធ​ និង​ស្ថាបនិក​អនាគត​នៃ​សារមន្ទីរ​ជាតិ​កម្ពុជា​ គឺ​លោក​ ហ៊្សក ហ្គ្រោលីយេ ដែល​មាន​អាយុ​២០ឆ្នាំប្លាយ​ប៉ុណ្ណោះ​។ ដោយ​ចាត់​ចែង​ឲ្យ​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​កាន់​ប្រាសាទ​ខ្មែរ​ដាច់​ស្រយាល​ គេប្រាប់​លោក​ឲ្យ​ប្រយ័ត្ន​នឹង​ដំរីព្រៃ​ ខ្លា និង​ពួក​ឧទ្ទាម​សៀម​នៅឯ​ព្រះវិហារ​។ អ្នក​ទេសចរ​រូប​នេះ​បាន​មក​ដល់​ក្នុង​ខែ​កក្កដា ឆ្នាំ​១៩១៣​ ហើយ​ចំណាយ​ពេល​១១​ថ្ងៃ​នៅឯ​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​ ដោយ​វាស់​វែង​និង​គូស​ប្លង់​រាល់​រចនា​សម្ពន្ធ​។​ ទីបំផុត​នៅ​ក្នុង​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ​១៩២០​ លោក ហង់​រី ប៉ាម៉ង់​ស្យេ នៃ​សាលា​បារាំង​ចុង​បូពា៌​ ជាស្ថាប័ន​ស្រាវជ្រាវ​របស់​រដ្ឋាភិបាល​បារាំង​ដែល​ទទួល​បន្ទុក​ការ​ជុសជុល​​ប្រាសាទ​ឡើង​វិញ​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​ បាន​ធ្វើ​ដំណើរ​បីដង​ទៅ​កាន់​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​ ដើម្បី​សិក្សា​និង​គូស​ព្រាង​ប្រាសាទ​នេះដោយ​មាន​សេចក្តី​ពិស្តារ​ល្អិត​ល្អន់​។

គឺ​លោក ហង់​រី ប៉ាម៉ង់​ស្យេ នៅពេលដែល​ទទួល​បាន​ដំណឹង​ពី​មនុស្ស​ម្នាក់​នៅ​ក្រុង​បាងកក​ថា ឥស្សរជន​នយោបាយ​ថៃ​ល្បីល្បាញ​មួយ​រូប​គឺ ព្រះអង្គម្ចាស់​ ដាំរុ៉ង មាន​គម្រោង​ធ្វើ​ទស្សនកិច្ច​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ ​បាន​ចាប់​ផ្តើម​ធ្វើ​ដំណើរ​ថ្មើរ​ជើង​រយៈពេល​​បួន​ថ្ងៃ​ ដើម្បី​ទៅ​ដល់​ប្រាសាទ​ ហើយ​មាន​ការ​សាងសង់​ទីនាំង​ដើម្បី​ទទួល​ព្រះអង្គម្ចាស់​ ហើយ​គេ​ក៏​បោះ​បង្គោល​មួយ​ដើម្បី​បង្ហោះ​ទង់ជាតិ​បារាំង​។

​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​៣០ ខែមករា ឆ្នាំ​១៩៣០​ នៅពេល​ដែល​ព្រះអង្គម្ចាស់​ ដាំរុ៉ង និង​បរិវា​ររបស់​ព្រះអង្គ​មក​ដល់​ពី​ខាង​ប្រទេស​ថៃ​ ពួកគេ​ទទួល​ស្វាគមន៍​ដោយ​លោក ប៉ាម៉ង់​ស្យេ និង​អ្នក​តំណាង​បារាំង​ក្នុង​ឯកសណ្ឋាន​ផ្លូវការ​។ បារាំង​បាន​ឃើញ​ថា នេះ​ជា​ឱកាស​ដើម្បី​បញ្ជាក់​ឲ្យ​ច្បាស់ថា ព្រះវិហារ​ជា​ទ្រព្យ​សម្បត្តិ​របស់​ខ្មែរ​ ហើយ​លោក​ ប៉ាម៉ង់ស្យេ នឹង​ពន្យល់​ក្រោយមក​ទៀត​។

ពេល​នោះ​គេ​គ្រប់គ្នា​មាន​ការ​គួរ​សម​ ហើយ​ទោះបីជា​ព្រះអង្គម្ចាស់​ថៃ​ក្រោយ​មក​ រៀបរាប់​បញ្ហានេះ​ថា ជា​ភាព​ឥត​អៀនខ្មាសរបស់​បារាំង​ក៏ដោយ​ ក៏ព្រះអង្គ​ក្រោយមក​បាន​អរគុណ​អាជ្ញាធរ​បារាំង​ ហើយ​ថែម​ទាំង​បញ្ជូន​ឲ្យ​ពួកគេ​នូវ​រូបថត​ដែល​បាន​ថត​ក្នុងពេល​ដំណើរ​ទស្សនកិច្ច​របស់​ព្រះអង្គ​។

លោក ប៊ឺចេស សរសេរ​ថា ឧប្បត្តិហេតុ​ដែល​នាំ​ឲ្យ​ប្រាសាទ​នេះ​ស្ថិត​នៅ​ជា​ផ្លូ​វ​ការ​នៅ​លើ​ព្រំដែន​កម្ពុជា​ បាន​ចាប់​ផ្តើម​ក្នុង​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ​១៨៩០។ ដោយ​គ្រប់​គ្រង​លើ​ប្រទេស​វៀតណាម​និង​ប្រទេស​កម្ពុជា​ ប្រទេស​បារាំង​បាន​សម្លឹង​មើល​ប្រទេស​ឡាវ​ ដែល​ប្រទេស​ថៃ​ចាត់​ទុក​ថា ស្ថិត​ក្នុង​ដែន​ឥទ្ធិពល​របស់​ខ្លួន​។ ក្រោយ​ពី​កើត​ឧប្បត្តិហេតុពីរបី​លើក​មក​ នាវា​យោធា​បារាំង​ពីរ​គ្រឿង​​បាន​ធ្វើ​ដំណើរ​ឆ្ពោះ​ទៅ​ក្រុង​បាងកក​ ហើយ​បន្ទាប់ពី​ការ​បាញ់​តគ្នា ដោយ​មាន​ការ​ខូខាត​ទាំង​សងខាង​ នាវា​បារាំង​បាន​បោះ​យុថ្កា​នៅ​ក្បែរស្ថានទូត​របស់​ខ្លួន​នៅ​ក្រុង​បាងកក​។

ដោយ​ទទួលរង​នូវ​ភាពអាម៉ាស់​​យ៉ាង​ខ្លាំង​ ប្រទេសថៃ​នៅ​ពេល​នោះ​ហៅ​ថា សៀម​អនុញ្ញាត​ឲ្យ​បារាំង​គ្រប់​គ្រង​ប្រទេស​ឡាវ​ទាំង​រារែក​ចិត្ត​ ពង្រីក​ទឹក​ដី​កម្ពុជា​តាម​ព្រំដែន​ភាគ​ខាង​ត្បូង​របស់​ខ្លួន​ ហើយ​ទទួល​មក​វិញ​នូវ​ខេត្ត​ភាគ​ពាយព្យ​។ (ប្រទេសថៃ​ឆ្លៀត​យក​ប្រយោជន៍​ពី​សង្គ្រាម​លោក​លើក​ទី២​ដើម្បី​កាន់​កាប់​ឡើង​វិញ​នូវ​ខេត្ត​ភាគ​ច្រើន​ទាំង​នោះ​ពី​ឆ្នាំ​១៩៤១​ដល់​ឆ្នាំ​១៩៤៦​។)

(ឆ្វេង)​ ផែនទី​ឆ្នាំ​១៩០៧ ដែលយល់​ព្រម​ដោយ​ប្រទេស​ថៃ​និង​ប្រទេស​បារាំង​ ដែលតំណាង​ឲ្យ​ប្រទេស​កម្ពុជា គូស​បញ្ជាក់​ពីព្រំដែន​ដោយ​មាន​សញ្ញា​ខ្វែង។ ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​បង្ហាញ​នៅលើ​ព្រំដែន​ខាង​កម្ពុជា​។ (ស្តាំ) ដោយ​ខកខាន​មិន​បាន​បង្ហាញ​ភ័ស្តុតាង​ក្នុង​រឿង​ក្តី​ តុលាការ​ពិភពលោក​ឆ្នាំ​១៩៦២​ ដោយ​ផ្អែក​​លើ​បន្ទាត់ទីជម្រាល​លើ​ខ្នង​ភ្នំដង​រែក​ដែល​ថា ព្រះវិហារ​ស្ថិត​នៅ​លើ​ទឹក​ដីថៃនោះ​ ប្រទេស​ថៃ​កំណត់​យកតំបន់​ជិតៗ​ជុំវិញ​ប្រាសាទ​ចម្ងាយ​ប្រហែល​ពីរបី​ម៉ែត្រ​ភាគ​ខាង​លិច​​នៃ​ប្រាសាទ ដែល​បណ្តាល​ឲ្យ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ដាក់​ពាក្យ​បណ្តឹង​ជាថ្មី​​​ក្នុង​ឆ្នាំ​២០១១​។ រូបថតៈ ចាន់ វំាងសង់​/The Cambodia Daily
(ឆ្វេង)​ ផែនទី​ឆ្នាំ​១៩០៧ ដែលយល់​ព្រម​ដោយ​ប្រទេស​ថៃ​និង​ប្រទេស​បារាំង​ ដែលតំណាង​ឲ្យ​ប្រទេស​កម្ពុជា គូស​បញ្ជាក់​ពីព្រំដែន​ដោយ​មាន​សញ្ញា​ខ្វែង។ ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​បង្ហាញ​នៅលើ​ព្រំដែន​ខាង​កម្ពុជា​។ (ស្តាំ) ដោយ​ខកខាន​មិន​បាន​បង្ហាញ​ភ័ស្តុតាង​ក្នុង​រឿង​ក្តី​ តុលាការ​ពិភពលោក​ឆ្នាំ​១៩៦២​ ដោយ​ផ្អែក​​លើ​បន្ទាត់ទីជម្រាល​លើ​ខ្នង​ភ្នំដង​រែក​ដែល​ថា ព្រះវិហារ​ស្ថិត​នៅ​លើ​ទឹក​ដីថៃនោះ​ ប្រទេស​ថៃ​កំណត់​យកតំបន់​ជិតៗ​ជុំវិញ​ប្រាសាទ​ចម្ងាយ​ប្រហែល​ពីរបី​ម៉ែត្រ​ភាគ​ខាង​លិច​​នៃ​ប្រាសាទ ដែល​បណ្តាល​ឲ្យ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ដាក់​ពាក្យ​បណ្តឹង​ជាថ្មី​​​ក្នុង​ឆ្នាំ​២០១១​។ រូបថតៈ ចាន់ វំាងសង់​/The Cambodia Daily

គណៈកម្មាធិការ​បារាំង​ថៃ​បាន​បង្កើត​ឡើង ​ដើម្បី​កំណត់​ព្រំដែន​កម្ពុជា​ដោយ​សារ​តែ​ព្រំដែន​នោះ​មិន​ត្រូវ​បាន​កំណត់​ច្បាស់​លាស់​នៅ​ឡើយ​ទេ​។ នេះ​មាន​ន័យ​ថា ត្រូវ​ចុះ​ស្រាវជ្រាវ​ដល់​ទី​កន្លែងនៅ​តាម​ជួរ​ភ្នំដងរែក​ ដែល​មាន​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​នៅ​ទីនោះ។

ឯកសារ​ដែល​កំណត់​ព្រំដែន​ត្រូវ​បាន​យល់​ព្រម​និង​ចុះ​ហត្ថលេខា​ក្នុង​ខែ​មីនា​ ឆ្នាំ​១៩០៧​។​ បារាំង​ទទួល​ភារកិច្ច​គូស​ផែនទី​ ហើយ​បញ្ជូន​ច្បាប់​ចម្លង​ថ្វាយ​ព្រះអង្គ​ម្ចាស់​ ដាំរ៉ុង ដែល​នៅ​ពេល​នោះ​ព្រះអង្គជា​រដ្ឋមន្ត្រី​ក្រសួង​មហាផ្ទៃ​នៃ​ប្រទេសថៃ​។​ ដំបូង​បារាំង​បញ្ជូន​៥០ច្បាប់​ឲ្យ​ព្រះអង្គ​​ ហើយ​បន្ទាប់​មក​១៥​ច្បាប់​ថែម​ទៀត ដែល​ព្រះអង្គ​បាន​ស្នើ​សុំ​សម្រាប់​ឲ្យ​អភិបាល​ខេត្ត​ថៃ​ទាំង​ឡាយ​។ ហើយ​នៅ​លើ​ផែន​ទី​នីមួយៗ​ ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​ត្រូវ​បាន​កំណត់យ៉ាង​ច្បាស់​លាស់​ដោយ​គំនូស​ខ្វែង​ពីរ​នៅ​ខាង​ព្រំដែន​កម្ពុជា​។ អំឡុង​ពេល​ចុង​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ​១៩៤០​និង​ឆ្នាំ​១៩៥០​ ជម្លោះ​ទាក់​ទង​នឹង​ប្រាសាទ​កាន់​តែ​អាក្រក់​ឡើង ប្រទេស​ថៃ​បន្ត​ដាក់​ឆ្មាំ​ការពារ​នៅឯ​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​ ដោយ​បដិសេធ​មិន​ដក​ពួកគេ​ចេញ​ពីប្រាសាទ​ ទោះបីជាមាន​ការ​​ដាក់​ពាក្យ​បណ្តឹង​ដោយ​ភាគី​កម្ពុជា​ក៏ដោយ​។

នៅឯ​កិច្ច​ប្រជុំ​ក្នុង​ក្រុង​បាងកក​ ក្នុង​ខែសីហា ឆ្នាំ​១៩៥៨​ ថៃ​បាន​រៀបរាប់​ថា ប្រទេស​កម្ពុជា​នៅពេល​នោះ​ជាប្រទេស​ឯករាជ្យ​ មិន​អាច​រំពឹង​ថា ប្រទេស​ថៃ​នឹង​គោរព​ពេញលេញ​លើ​សន្ធិសញ្ញា​ដែល​យល់​ព្រម​បាន​ទេ​ ក្នុង​ពេល​ដែល​ប្រទេស​កម្ពុជា​គឺជា​ប្រទេស​ក្រោម​អាណា​ព្យាបាល​បារាំង។ កម្ពុជា​បក​ស្រាយ​រឿង​នេះ​ថា ប្រទេសថៃ​ចង់​បាន​មិន​ត្រឹម​តែ​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារទេ​ ប៉ុន្តែ ថែម​ទាំង​បណ្តា​ខេត្ត​ភាគ​ខាង​លិច​នៃ​ប្រទេស​ផង​ដែរ​។​

ក្នុង​ខែ​វិច្ឆិកា​ ឆ្នាំ​១៩៥៨​ ព្រះប្រមុខរដ្ឋ​កម្ពុជា​ ព្រះអង្គម្ចាស់​ នរោត្តម​ សីហនុ​ បាន​ផ្តាច់​ទំនាក់ទំនង​ការទូត​ជាមួយ​ប្រទេស​ថៃ​ ហើយ​នៅ​ក្នុង​ខែ​តុលា​ ឆ្នាំ​១៩៥៩​ បាន​ដាក់​ពាក្យ​​ប្តឹង​រឿង​ក្តី​ប្រាសាទ​ព្រះ​វិហារ​ទៅ​កាន់​តុលាការ​យុត្តិធម៌​អន្តរជាតិ​នៅ​ក្រុង​ឡាអេ។​

យោង​តាម​សាក្សី​ជំនាញ​របស់​ថៃ​ឲ្យ​ដឹងថា ​ការ​ជំនុំ​ជម្រះ​ក្តី​នៅ​ដើម​ឆ្នាំ​១៩៦២​ មាន​រយៈ​ពេល​២៥​ថ្ងៃ​ ក្នុងពេល​នោះ​ប្រទេស​ថៃ​បាន​សួរ​ទាក់​ទង​នឹង​សុពលភាព​នៃ​ផែនទី​ឆ្នាំ​១៩០៧ ដោយ​និយាយ​ថា បន្ទាត់​ទីជម្រាល​ដែល​រៀបរាប់​នៅ​ក្នុង​ឯកសារ​ឆ្នាំ​១៩០៤​ ដែល​ដាក់​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​នៅ​​ខាង​ថៃ គួ​រកំណត់​ព្រំដែន។

លោក ប៊ឺចេស បាន​និយាយ​ក្នុង​បទសម្ភាសន៍​ថា “បញ្ហា​ដែល​នៅ​ទី​បំផុត​បាន​ពន្លិច​ករណី​សម្រាប់​ថៃ គឺ​ថា ពួកគេ​មិន​បាន​តវ៉ា​តាំង​ពី​ដើម​មក ពី​ឆ្នាំ​១៩០៧​ដល់​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ​១៩៥០។ ពួកគេ​បាន​ទទួល​យក​ជា​ផ្លូវ​ការ​នូវ​ផែនទី​ដែល​បាន​បង្ហាញ​ថា ប្រាសាទ​គឺ​ស្ថិត​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា។ ហើយ​ពួកគេ​មិន​ដែល​ធ្វើ​តាម​រយៈ​ផ្លូវ​ការ​ទូត ការ​ចរចា​សន្ធិសញ្ញា ឬ​តាម​វិធី​ណា​មួយ​ដែល​ប្រទេស​នានា​ធ្វើ​ជា​ផ្លូវ​ការ​ឲ្យ​គេ​ដឹង​អារម្មណ៍​របស់​ខ្លួន មិន​ដែល​បាន​លើក​បញ្ហា​ភាព​ជា​ម្ចាស់​លើ​ប្រាសាទ​នេះ​ទេ”។

នៅ​ថ្ងៃទី​១០ ខែមេសា ឆ្នាំ​១៩៦១​ ប្រទេស​ថៃ​បានប្រកែក​តវ៉ា​នៅឯ​តុលាការ​អន្តរជាតិ​ ដែលថា​​តុលាការគ្មាន​យុត្តាធិការ​ទៅ​លើ​ប្រទេស​ថៃ​ទេ​ ហើយ​មិន​អាច​សម្រេច​ទាក់​ទង​នឹង​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​បាន​ទេ​។ ការ​ត​វ៉ា​នេះ​ត្រូវ​បាន​តុលាការ​ទាត់​ចោល​។ រូបថតៈ ICJ/UN/Foto Bulsing
នៅ​ថ្ងៃទី​១០ ខែមេសា ឆ្នាំ​១៩៦១​ ប្រទេស​ថៃ​បានប្រកែក​តវ៉ា​នៅឯ​តុលាការ​អន្តរជាតិ​ ដែលថា​​តុលាការគ្មាន​យុត្តាធិការ​ទៅ​លើ​ប្រទេស​ថៃ​ទេ​ ហើយ​មិន​អាច​សម្រេច​ទាក់​ទង​នឹង​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​បាន​ទេ​។ ការ​ត​វ៉ា​នេះ​ត្រូវ​បាន​តុលាការ​ទាត់​ចោល​។ រូបថតៈ ICJ/UN/Foto Bulsing

ក្នុង​សេចក្តី​សម្រេច​របស់​ខ្លួន​គាំទ្រ​ប្រទេស​កម្ពុជា ដែល​ចេញ​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​១៥​ខែ​មិថុនា​ឆ្នាំ​១៩៦២ អង្គ​ចៅក្រម​បាន​រៀបរាប់​អំពី​ដំណើរ​យាង​ទស្សនកិច្ច​របស់​ព្រះ​អង្គ​ម្ចាស់ ដាំរុ៉ង ទៅ​ប្រាសាទ​ព្រះ​វិហារ។

ចៅក្រម​បាន​និយាយ​ថា “ការ​អះអាង​ច្បាស់​ថែម​ទៀត​អំពី​សិទ្ធិ​ទទួល​បាន​នៅ​ខាង​ឥណ្ឌូចិន​បារាំង មិន​អាច​នឹក​ស្មាន​ដល់​​សោះ។ វា​តម្រូវ​ឲ្យ​មាន​ប្រតិកម្ម។ ប្រទេស​ថៃ​គ្មាន​ប្រតិកម្ម​សោះ។ អ្វី​ដែល​ទំនង​ជា​ច្បាស់ គឺ​ថា សៀម​តាម​ពិត​មិន​បាន​ជឿ​ថា សៀម​មាន​សិទ្ធិ​ណាមួយ​ទទួល អ៊ីចឹង​ហើយ​សៀម​មិនបាន​សម្រេច​ទាមទារ​សិទ្ធិ​លើ​ប្រាសាទ ដែល​មាន​ន័យ​ថា សៀម​បាន​ទទួល​យក​ការ​អះអាង​របស់​បារាំង ឬ​បាន​ទទួល​យក​ព្រំ​ប្រទល់​នៅ​ប្រាសាទ​ព្រះ​វិហារ​ដូច​ដែល​បាន​គូរ​លើ​ផែនទី”។

ទោះជា​យ៉ាង​នេះ​ក្តី ការ​ប្រើ​ពាក្យ​ពេចន៍​របស់​សេចក្តី​សម្រេច​នេះ​បាន​នាំ​ឲ្យ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ដាក់​ស្នើ​ករណី​ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​ជា​ថ្មី​ទៅ​តុលាការ​អន្តរជាតិ​កាលពី​ខែ​មេសា​ឆ្នាំ​២០១១។ សេចក្តី​សម្រេច​មាន​ខ្លឹមសារ​ថា ប្រទេស​ថៃ​ត្រូវ “ដក​ចេញ​នូវ​កម្លាំង​យោធា ឬ​នគរបាល ឬ​ឆ្នាំ ឬ អ្នក​ថែរក្សា ដែល​ដាក់​ដោយ​ប្រទេស​ថៃ​នៅ​ឯ​ប្រាសាទ​នេះ ឬ​នៅ​ទី​ជិត​ខាង​លើ​ទឹក​ដី​កម្ពុជា”។

ប្រទេស​ថៃ​បកស្រាយ​សេចក្តី​សម្រេច​នេះ​ថា​ប្រទេស​កម្ពុជា​មាន​សិទ្ធិ​ទទួល​បាន​តែ​តំបន់​ជាក់​ស្តែង​របស់​ប្រាសាទ​បូក​នឹង​ដី​ពីរ​បី​ម៉ែត្រ​ជុំវិញ​ប្រាសាទ​ប៉ុណ្ណោះ។

នៅ​ពាក់​កណ្តាល​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ​១៩៩០ ប្រាសាទ​ព្រះ​វិហារ​បាន​ក្លាយ​ជា​ទីតាំង​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​ទីតាំង​ចុង​ក្រោយ​របស់​ខ្មែរ​ក្រហម ដោយ តា ម៉ុក កាលណោះ​ជា​មេបញ្ជាការ​តំបន់​និរតី​របស់​ខ្មែរ​ក្រហម បាន​ប្រើ​ប្រាសាទ​នេះ​ជា​កន្លែង​សម្ងាត់​ផ្ទាល់​ខ្លួន ដែល​គាត់​បាន​ជួប​ជាមួយ​កម្មាភិបាល​របស់​គាត់​ក្នុង​សំណង់​ដែល​សាងសង់​សម្រាប់​គោល​បំណង​ពិសេស។

ខ្មែរ​ក្រហម​បាន​ចាក​ចោល​កន្លែង​នេះ​នៅ​ខែ​មីនា​ឆ្នាំ​១៩៩៨ ហើយ​ប្រាសាទ​នេះ​ត្រូវ​បាន​បើក​ជាថ្មី​ទទួល​ភ្ញៀវ​ទេសចរ​នៅ​ពេល​ពីរ​បី​ខែ​ក្រោយ​មក។

ក្នុង​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ​២០០០ ប្រាសាទ​ព្រះវិហារ​ត្រូវ​បាន​ប្រើ​ដើម្បី​ប្រមូល​ផ្តុំ​ការ​គាំទ្រ​ក្នុង​ស្រុក​ជុំវិញ​ភាគី​នយោបាយ​ថៃ ដែល​គេ​ស្គាល់​ថា “ក្រុម​អាវ​លឿង”។

ពួកគេ​បាន​បង្ក​ជម្លោះ នៅ​ពេល​ប្រទេស​ថៃ​បាន​គាំទ្រ​សំណើ​របស់​ប្រទេស​កម្ពុជា​ដើម្បី​ដាក់​ប្រាសាទ​ព្រះ​វិហារ​ក្នុង​បញ្ជីបេតិកភណ្ឌ​ពិភព​លោក​របស់​អង្គការ​យូណេស្កូ ប្រាសាទ​នេះ​ត្រូវ​បាន​ចុះ​បញ្ជី​នៅ​ឆ្នាំ​២០០៨ ហើយ​បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​ស្ថានការណ៍​ពុះ​កញ្ជ្រោល​ខ្លាំង​នៅ​ប្រាសាទ​នេះ ដែល​បាន​ឈាន​ដល់​​មាន​ការ​បាត់បង់​ជីវិត នៅ​ពេល​ទាហាន​ថៃ​និង​ខ្មែរ​បាន​បាញ់​ប្រហារ​គ្នា​ក្នុង​ឆ្នាំ​២០០៨។

នៅ​ពេលរឿង​នេះ​រាលដាល​កាន់តែ​ធំ​រហូត​ដល់​ទាហាន​បាញ់​កាំភ្លើង​ធំ​និង​រ៉ុកកែត ប្រទេស​កម្ពុជា​បាន​វិល​ទៅ​តុលាការ​ពិភពលោក​នៅ​ខែ​មេសា​ឆ្នាំ​២០១១ ដើម្បី​កំណត់​នូវ​អ្វី​ដែល​ជា “តំបន់​ជិតខាង” ដែល​ប្រទេស​នេះ​មាន​សិទ្ធិ​កាន់កាប់​នៅ​ប្រាសាទ​ព្រះ​វិហារ។

នៅ​ថ្ងៃ​ទី​១១​ខែ​វិច្ឆិកា​ឆ្នាំ​២០១៣ ចៅក្រម​បាន​សម្រេច​ជា​ឯកច្ឆន្ទ​ថា ប្រទេស​កម្ពុជា​មាន​សិទ្ធិ​លើ​ជ្រោយ​ខ្ពស់​នេះ​ទាំងមូល​រហូត​ដល់​ចំណោត​ខាង​ត្បូង ខាង​កើត និង​ខាង​លិច​នៃ​ប្រាសាទ​នេះ បូក​នឹង​ដី​បន្ថែម​នៅ​ទិស​ខាង​ជើង​ផង។ ថ្វីបើ​សេចក្តី​សម្រេច​នេះ​បាន​ផ្តល់​ឲ្យ​ប្រទេស​កម្ពុជា​នូវ “តំបន់​ជិតខាង” ធំ​ជាង​មុន​ក៏​ដោយ ក៏​ប្រទេស​នេះ​មិន​ទទួល​បាន​ផ្ទៃ​ដី​បន្ថែម​៤,៦​គីឡូម៉ែត្រ​ក្រឡា​នៅ​ខាង​ជើង​និង​ខាង​លិច​នៃ​ប្រាសាទ ដែល​ត្រូវ​បាន​បង្ហាញ​ថា​ជា​ទឹក​ដី​កម្ពុជា​លើ​ផែនទី​ឆ្នាំ​១៩០៧​ដែរ។

នៅ​ខែ​ធ្នូ​ឆ្នាំ​២០១៤ គណៈកម្មាធិការ​សម្រប​សម្រួល​អន្តរជាតិ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​មាន​ការ​គាំទ្រ​ពី​អង្គការ​យូណេស្កូ ដើម្បី​ស្តារ​រចនាសម្ព័ន្ធ​ប្រាសាទ​ព្រះ​វិហារ។ ប្រទេស​ថៃ​ជា​ប្រទេស​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​ប្រទេស​ប្រាំបី​ដែល​បាន​យល់​ព្រម​ជួយ​គម្រោង​នេះ។

លោក ប៊ឺចេស សរសេរ​ថា “ចូរ​យើង​សង្ឃឹម​ថា ខណៈ​ពេល​វេលា​ដើរ​ទៅ​មុខ ការ​នៅ​ស្ងាត់​ស្ងៀម​នឹង​ឈ្នះ ហើយ​ប្រាសាទ​ព្រះ​វិហារ​នឹង​បន្ត​បេសកកម្ម ដែល​​បាន​បង្កើត​ឡើង​ជិត​មួយ​ពាន់​ឆ្នាំ​មក​ហើយ ទទួល​បាន​ការ​សរសើរ​ជា​ឋានសួគ៌ និង​ការ​បង្ហាញ​អំពី​អំណាច​ខាង​សិល្បៈ​ដ៏​គួរ​ឲ្យ​ស្ញប់​ស្ញែង​របស់​សតិ​មនុស្ស”៕ រើន និង និត

© 2024, ខេមបូឌា ដេលី. All rights reserved. No part of this article may be reproduced in print, electronically, broadcast, rewritten or redistributed without written permission.

អត្ថបទទាក់ទង

អត្ថបទអានច្រើន

សេចក្ដីរាយការណ៍ពិសេស